Trầm cảm sau sinh không chỉ xảy ra trong những tuần đầu ở nhà với con; nó có thể bắt đầu hoặc kéo dài trong nhiều tháng sau sinh, kể cả khi người mẹ đã quay lại làm việc. Khi đó các dấu hiệu rất dễ bị che lấp: mệt thì đổ cho đi làm, buồn thì đổ cho xa con, cáu thì đổ cho áp lực công việc. Người mẹ và cả những người xung quanh đều có lý do để nghĩ “chắc tại bận”.
Bài này dành cho người mẹ đã đi làm lại và cho người thân, đồng nghiệp muốn để ý giúp. Bài không chẩn đoán và không thay được buổi khám; mục đích là giúp bạn nhận ra lúc nào nên đi khám, chuẩn bị cho buổi khám đó, và biết những trường hợp phải tìm giúp đỡ ngay. Chuyện buồn sau sinh nói chung có ở nhiều trang chăm sóc sức khoẻ; ở đây bài đi theo hoàn cảnh riêng của người mẹ đang đi làm.
Vì sao dấu hiệu dễ bị che khi mẹ đã đi làm
Nhiều người nghĩ nếu mẹ đã đủ sức quay lại cơ quan thì chuyện tâm lý sau sinh đã qua. Thực tế, việc đi làm lại tự nó là một thay đổi lớn: xa con nhiều giờ, thiếu ngủ chưa hết, phải bắt nhịp với công việc đã thay đổi trong lúc mình vắng mặt. Những áp lực mới này có thể làm các khó khăn tâm lý vốn đang âm ỉ lộ ra rõ hơn.
Lớp che thứ nhất là sự bận rộn. Một người mẹ đi làm có lịch kín từ sáng đến tối; không ai có thời gian để ý chị ấy cười ít đi. Chính người mẹ cũng không có lúc nào ngồi yên để nhận ra mình đang thấy trống rỗng.
Lớp che thứ hai là những lời giải thích có sẵn. Mất ngủ vì con thức đêm. Khóc vì nhớ con. Không tập trung vì mới đi làm lại. Mỗi lời giải thích đều có phần đúng, nên rất dễ dừng ở đó.
Lớp che thứ ba là nỗi sợ. Sợ bị đánh giá là không lo nổi việc, sợ quản lý nghĩ mình không còn phù hợp, sợ người nhà bảo “có gì mà buồn”. Vì sợ, nhiều người cố tỏ ra ổn ở cơ quan, rồi về nhà sụp xuống. Hiểu ba lớp che này giúp bạn nhìn qua chúng.
Buồn thoáng qua, mệt vì bận, hay dấu hiệu đáng lo
Không phải mọi cảm xúc tiêu cực sau sinh đều là trầm cảm. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn biết lúc nào không nên tự giải thích nữa mà nên đi khám.
| Tình trạng | Thường thấy gì | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Buồn thoáng qua sau sinh | Dễ khóc, thay đổi tâm trạng trong những ngày đầu sau sinh, thường tự giảm trong khoảng hai tuần | Nghỉ ngơi, có người hỗ trợ; nếu kéo dài hơn thì đi khám |
| Mệt vì quá tải | Mệt, cáu, thiếu thời gian, nhưng vẫn có lúc vui, vẫn thấy hứng thú khi được nghỉ | Hạ tải, chia việc, ngủ thêm; theo dõi xem có đỡ không |
| Dấu hiệu đáng lo | Buồn hoặc trống rỗng gần như cả ngày, nhiều ngày liền, hơn hai tuần; mất hứng thú với cả những thứ từng thích, kể cả con; thấy mình vô dụng, có lỗi nặng nề | Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm |
| Cần giúp ngay | Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con, thấy mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình, nghe thấy hoặc tin vào điều người khác không thấy | Nói ngay với người thân, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 |
Ranh giới giữa các ô không rõ như trên giấy. Nếu bạn không chắc mình ở ô nào, đó đã là lý do đủ để đi khám. Bác sĩ thà gặp một người mẹ chỉ đang mệt còn hơn bỏ sót một người cần được giúp.
Dấu hiệu ở nơi làm việc dễ bị bỏ qua
Có những thay đổi chỉ hiện ra ở cơ quan, và thường bị hiểu nhầm là “mất phong độ sau khi sinh”. Bạn nên dừng lại xem kỹ nếu thấy mình như vậy trong nhiều tuần:
- Ngồi trước việc quen thuộc mà không bắt đầu được, như thể đầu óc bị phủ sương.
- Tránh ăn trưa cùng đồng nghiệp, tránh các cuộc trò chuyện nhỏ vốn trước đây thấy vui.
- Khóc trong nhà vệ sinh cơ quan, hoặc phải cố nén nước mắt trong cuộc họp mà không rõ vì sao.
- Một câu nhận xét bình thường về công việc cũng khiến bạn nghĩ mãi, thấy mình thất bại.
- Không còn quan tâm tới những việc từng làm bạn tự hào, như dự án mình phụ trách hay kỹ năng mình giỏi.
- Giờ về đến gần mà không thấy mong gặp con, rồi lại thấy có lỗi vì cảm giác đó.
- Mất ngủ hoặc ngủ rất nhiều vào cuối tuần nhưng vẫn mệt.
Những dấu hiệu này không nói lên bạn kém cỏi trong công việc hay trong vai trò làm mẹ. Chúng là thông tin về sức khoẻ, giống như sốt là thông tin về một cơn bệnh.
Người thân và đồng nghiệp có thể để ý gì
Nói chuyện ít hơn và ít cười hơn. Người chồng hoặc bạn thân thường là người thấy trước. Một người vốn hoạt bát mà trở nên lặng lẽ kéo dài là điều đáng hỏi han.
Hỏi thẳng mà nhẹ nhàng. Thay vì “Sao dạo này em khó chịu thế”, có thể hỏi “Dạo này em thấy trong người thế nào, có lúc nào thấy buồn hay trống rỗng không?”. Hỏi về cảm giác, không hỏi về lỗi.
Nghe trước, khuyên sau. Những câu như “Ai sinh con chẳng thế”, “Cố lên” thường làm người mẹ im lặng hơn. Nghe hết, rồi hỏi “Em muốn anh giúp gì”, hoặc đề nghị cụ thể “Tuần này anh đưa em đi khám nhé”.
Nhận bớt việc thật. Lời động viên không thay được một buổi tối mẹ được ngủ sớm vì người khác lo cho con ăn tắm.
Đồng nghiệp chỉ cần tử tế, không cần chẩn đoán. Ở cơ quan, một lời hỏi thăm riêng, một lần đỡ việc nhỏ, giữ kín chuyện người khác chia sẻ là đủ. Không bàn tán, không đoán bệnh của người khác trước tập thể.
Chuẩn bị cho buổi đi khám
Bước khó nhất thường là bước đầu tiên. Chuẩn bị trước giúp buổi khám bớt căng thẳng và đi đúng vào việc:
- Chọn nơi khám: bác sĩ sản khoa đã theo dõi bạn, bác sĩ đa khoa, hoặc khoa tâm thần, phòng khám tâm lý của bệnh viện. Bắt đầu từ đâu cũng được; bác sĩ sẽ chuyển tiếp nếu cần.
- Ghi lại trong một tuần: tâm trạng mỗi ngày, giấc ngủ, ăn uống, những lúc khó chịu nhất và điều gì xảy ra lúc đó. Vài dòng mỗi tối là đủ.
- Ghi ra những câu hỏi bạn muốn hỏi, ví dụ: đây có phải trầm cảm không, có những cách điều trị nào, nếu đang cho con bú thì cần lưu ý gì, đi làm có ảnh hưởng gì.
- Rủ một người tin cậy đi cùng nếu bạn thấy khó nói hoặc sợ quên.
- Sắp xếp với cơ quan để đi khám trong giờ làm nếu cần. Bạn có thể chỉ nói là đi khám sức khoẻ, không bắt buộc kể chi tiết.
- Mang theo danh sách thuốc và sản phẩm đang dùng, kể cả thuốc bổ, để bác sĩ cân nhắc.
- Sau buổi khám, ghi lại lời dặn và hẹn tái khám. Nếu được chỉ định điều trị, đừng tự ngừng khi thấy đỡ mà hỏi lại bác sĩ.
Đi làm trong lúc đang được điều trị
Nhiều người mẹ vẫn đi làm trong thời gian được điều trị, và với một số người, giữ nhịp công việc còn giúp ích. Bác sĩ là người có thể cho bạn ý kiến về việc nên làm tiếp, giảm bớt hay tạm nghỉ, dựa trên tình trạng cụ thể.
Bạn không bắt buộc phải kể với quản lý về chẩn đoán của mình. Bạn chỉ cần cho biết mình đang điều trị một vấn đề sức khoẻ và cần một vài điều chỉnh: giờ giấc linh hoạt để đi tái khám, tạm bớt những việc đòi hỏi làm thêm giờ, hoặc nghỉ ngắn ngày theo chỉ định. Chuẩn bị trước điều mình đề nghị, như với bất kỳ cuộc trao đổi công việc nào.
Về quyền lợi khi nghỉ ốm, nghỉ điều trị, hãy hỏi phòng nhân sự cơ quan về quy trình và giấy tờ cần nộp; Bộ luật Lao động 2019 và Luật Bảo hiểm xã hội 2024 là hai văn bản chính quy định các chế độ này. Nếu bạn cho rằng mình bị đối xử bất công vì lý do sức khoẻ, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem xét đúng tình huống của mình thay vì tự suy đoán.
Trong thời gian này, hãy cho phép mình làm việc ở mức “đủ tốt”. Hồi phục cần thời gian, và chất lượng công việc thường trở lại khi sức khoẻ trở lại. Nếu có những ngày tệ hơn, ghi lại để kể với bác sĩ ở lần tái khám, thay vì kết luận rằng việc điều trị không có tác dụng.
Khi nào phải tìm giúp đỡ ngay, không chờ hẹn khám
Có những tình huống không nên chờ đến buổi khám đã hẹn. Nếu bạn hoặc người thân của bạn gặp một trong các điều sau, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 ngay:
- Có ý nghĩ tự làm hại bản thân, đã nghĩ đến cách làm, hoặc thấy không còn lý do để sống.
- Có ý nghĩ làm hại con, hoặc sợ mình sẽ làm hại con.
- Nghe thấy, nhìn thấy hoặc tin chắc vào những điều người khác không thấy; nói năng, hành động khác hẳn bình thường.
- Không ăn, không ngủ được trong nhiều ngày liền, không còn tự chăm sóc được bản thân.
- Bỗng dưng rất kích động, bồn chồn, không ngồi yên được, hoặc ngược lại nằm lì không đáp lại ai.
Người thân trong trường hợp này không nên để người mẹ ở một mình với con nhỏ, và nên ở bên cho tới khi có nhân viên y tế. Đây là tình huống y tế cần xử lý như mọi cấp cứu khác, không phải chuyện để giữ kín cho đỡ ngại.
Câu hỏi thường gặp
Đã đi làm lại mấy tháng rồi thì còn bị trầm cảm sau sinh được không?
Có thể. Trầm cảm liên quan đến thai kỳ và sinh nở có thể xuất hiện trong nhiều tháng sau sinh, không chỉ những tuần đầu. Thời điểm không phải điều quan trọng nhất; nếu bạn có các dấu hiệu kéo dài hơn hai tuần, hãy đi khám.
Đi khám tâm lý có ảnh hưởng tới công việc không?
Thông tin sức khoẻ là chuyện riêng của bạn; bạn có thể chỉ báo với cơ quan là đi khám sức khoẻ. Nếu cần nghỉ theo chỉ định, hãy hỏi phòng nhân sự về giấy tờ. Tình huống bị đối xử bất công thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đang cho con bú thì có điều trị được không?
Đây là câu hỏi nên đặt trực tiếp với bác sĩ. Bác sĩ sẽ cân nhắc các hướng điều trị phù hợp với việc cho con bú, có thể gồm trị liệu tâm lý và các biện pháp khác. Đừng tự mua thuốc hay tự ngừng cho con bú vì lo lắng.
Chồng có thể bị trầm cảm sau khi vợ sinh không?
Có, người cha cũng có thể gặp khó khăn tâm lý sau khi có con, đặc biệt khi thiếu ngủ và áp lực tài chính. Nếu người chồng có các dấu hiệu buồn bã, cáu gắt, rút lui kéo dài, anh ấy cũng nên được khuyến khích đi khám.
Trầm cảm sau sinh có tự khỏi không?
Một số trường hợp nhẹ có thể đỡ dần khi có thêm hỗ trợ, nhưng không nên chờ để xem. Trầm cảm không được điều trị có thể kéo dài và ảnh hưởng tới cả mẹ lẫn gia đình. Đi khám sớm giúp bạn biết mình cần gì và hồi phục nhanh hơn.
Làm sao nói với người nhà khi họ nghĩ trầm cảm là “nghĩ nhiều”?
Bạn có thể giải thích đơn giản: đây là vấn đề sức khoẻ như các bệnh khác, và bạn cần được bác sĩ xem. Nhờ người nhà đi cùng buổi khám cũng giúp họ nghe trực tiếp từ bác sĩ, thường dễ thuyết phục hơn mọi lời giải thích của bạn.