Kiệt sức ở người mẹ đi làm thường không đến bằng một cơn sụp đổ, mà bằng việc mọi thứ dần trở nên nặng hơn: sáng không muốn dậy, việc quen làm hoài không xong, con gọi “mẹ ơi” cũng thấy mệt. Khác với mệt sau một tuần bận, kiệt sức không hết sau một giấc ngủ dài hay một kỳ nghỉ ngắn, vì nguồn gây ra nó vẫn còn nguyên khi bạn quay lại.
Bài viết giúp bạn phân biệt mệt và kiệt sức, nhận ra các dấu hiệu ở cả cơ quan lẫn ở nhà, tìm chỗ sức đang bị rút ra, và hạ tải theo từng bước nhỏ. Bài không chẩn đoán; nếu bạn thấy mình trong nhiều dấu hiệu dưới đây, phần cuối nói rõ khi nào nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Kiệt sức khác mệt mỏi thường ở chỗ nào
Tổ chức Y tế Thế giới mô tả kiệt sức nghề nghiệp là hiện tượng gắn với căng thẳng công việc kéo dài chưa được kiểm soát, với ba nét chính: cạn kiệt năng lượng, xa cách hoặc chán ghét công việc, và cảm giác làm việc kém hiệu quả. Đây được xếp là hiện tượng nghề nghiệp, không phải một bệnh. Các nhà nghiên cứu về gia đình cũng dùng khái niệm kiệt sức khi làm cha mẹ, với những nét tương tự nhưng xoay quanh việc chăm con.
Người mẹ đi làm có con nhỏ đứng ở giao điểm của cả hai. Áp lực công việc không giảm vì bạn có con, còn việc nuôi con không dừng lại vì bạn phải đi làm. Không có nơi nào để “rút về nghỉ”: ở cơ quan nghĩ chuyện nhà, ở nhà nghĩ chuyện cơ quan.
Mệt thông thường có nguyên nhân rõ và có điểm kết thúc: tuần chạy dự án, đêm con sốt. Nghỉ một hai ngày là hồi lại. Kiệt sức thì khác: nghỉ phép ba ngày, quay lại vẫn thấy cạn, thậm chí ngày nghỉ cũng không thấy dễ chịu. Một cách tự hỏi đơn giản: nếu ngày mai bạn được nghỉ hẳn một ngày, bạn có thấy háo hức không, hay chỉ thấy trống rỗng? Câu trả lời thứ hai đáng để bạn dừng lại xem kỹ.
Dấu hiệu kiệt sức ở cơ quan, ở nhà và trong người
Kiệt sức hiện ra ở nhiều chỗ cùng lúc. Bảng dưới giúp bạn soi lại vài tuần gần đây; không phải để chấm điểm mình, mà để có thứ cụ thể mà kể với người thân hay với bác sĩ.
| Ở đâu | Những dấu hiệu hay gặp |
|---|---|
| Ở cơ quan | Trì hoãn việc vốn làm nhanh; thấy việc gì cũng vô nghĩa; cáu với đồng nghiệp vì chuyện nhỏ; ngồi nhìn màn hình mà không bắt đầu được; sợ thứ Hai từ tối Chủ nhật |
| Ở nhà | Mất kiên nhẫn với con rồi thấy có lỗi; không còn muốn chơi với con; tránh nói chuyện với chồng vì sợ thêm việc; nhà cửa bừa nhưng không còn sức dọn và cũng không quan tâm |
| Trong người | Mệt cả khi vừa ngủ dậy; đau đầu, đau mỏi vai gáy, ốm vặt nhiều; ăn quá nhiều hoặc chán ăn; khó ngủ dù rất mệt |
| Trong suy nghĩ | Thấy mình làm gì cũng không đủ, ở cơ quan kém, ở nhà cũng kém; nghĩ “giá được biến mất vài ngày”; không còn nhớ lần cuối mình thấy vui là khi nào |
Nếu bạn gật đầu với nhiều dòng trong bảng và tình trạng kéo dài nhiều tuần, đó là tín hiệu cần thay đổi điều gì đó thật sự, không chỉ cố thêm. Nếu có dòng nào về việc muốn làm hại bản thân, đừng đọc tiếp mà hãy nói ngay với một người thân và đến cơ sở y tế.
Sức đang bị rút ra ở đâu
Gánh nặng ghi nhớ. Nhớ lịch tiêm của con, nhớ ngày nộp tiền học, nhớ sữa sắp hết, nhớ quà sinh nhật bạn của con. Phần việc vô hình này thường dồn về một người, và nó chạy ngầm suốt ngày đêm.
Chuẩn mực tự đặt quá cao. Bữa cơm phải đủ món, nhà phải sạch, con phải được đọc sách mỗi tối, việc cơ quan phải tốt như trước khi có con. Mỗi chuẩn riêng thì hợp lý; cộng lại thì vượt sức một người.
Không có ranh giới giờ làm. Tin nhắn công việc lúc chín giờ tối, cuộc gọi trong lúc đang tắm cho con. Không có lúc nào bạn thật sự rời công việc.
Không có ai thay ca. Khi bạn ốm, mọi thứ vẫn đổ về bạn. Không có người dự phòng nghĩa là không bao giờ được nghỉ hẳn.
Thiếu ghi nhận. Việc nhà và việc chăm con thường chỉ được để ý khi không ai làm. Làm mãi mà không ai thấy là một nguồn mòn sức ít được nói tới.
Thiếu ngủ kéo dài. Thiếu ngủ không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng làm mọi nguồn khác nặng thêm. Danh mục này của Giỏi Giang có bài riêng về xếp lại giấc ngủ khi con còn nhỏ.
Những cách chống đỡ ít giúp được như mình tưởng
Khi đã quá mệt, người ta hay với lấy những cách có vẻ hợp lý nhưng thường làm tình hình kéo dài hơn. Nhận ra chúng giúp bạn khỏi tốn thêm sức vào chỗ không mang lại gì:
- Cố gắng hơn nữa. Dậy sớm hơn một tiếng để làm thêm việc, thức khuya để bù việc dở. Cách này lấy đi đúng thứ bạn đang thiếu nhất là giấc ngủ.
- Đợi qua giai đoạn này. “Đợi con lớn chút”, “đợi xong dự án” là lời hứa dễ kéo dài vô hạn, vì sau giai đoạn này thường là giai đoạn khác.
- So mình với mẹ khác trên mạng. Những gì người khác chia sẻ là phần họ chọn cho thấy. So sánh với nó chỉ làm cảm giác “mình không đủ” nặng thêm.
- Tự thưởng bằng mua sắm hay ăn uống quá đà. Một món quà nhỏ cho mình không có gì sai, nhưng nếu nó trở thành cách duy nhất để thấy dễ chịu thì cái mệt bên dưới vẫn còn nguyên, kèm thêm lo tiền.
- Im lặng gánh tiếp. Không nói ra thì người xung quanh không biết để giúp, và thường chỉ nhận ra khi bạn đã đổ bệnh.
Những cách trên không xấu, chúng chỉ không chạm tới nguồn gây kiệt sức. Phần dưới đi thẳng vào nguồn đó.
Kế hoạch hai tuần để hạ tải
Bạn không thể thay đổi mọi thứ trong một lúc, và cố làm vậy chỉ thêm một việc nặng nữa. Hai tuần dưới đây nhằm hạ tải vừa đủ để có hơi thở mà tính tiếp:
- Ngày 1–2: viết ra mọi việc bạn đang gánh, cả ở cơ quan lẫn ở nhà, kể cả việc “chỉ là nhớ”. Đừng sắp xếp, cứ viết.
- Ngày 3: chia danh sách làm bốn nhóm: việc bỏ được, việc giao được cho người khác, việc làm đơn giản hơn được, việc phải giữ. Nhiều người ngạc nhiên vì nhóm đầu dài hơn họ nghĩ.
- Ngày 4–5: bỏ thật hai ba việc trong nhóm đầu. Ví dụ: thôi là quần áo trừ đồ đi làm, thôi nhận làm thủ quỹ nhóm phụ huynh.
- Ngày 6–7: giao một hai việc cho người khác trong nhà, kèm toàn bộ phần “ghi nhớ” của việc đó, không chỉ phần tay chân. Ví dụ: chồng lo trọn việc đóng tiền học, kể cả nhớ hạn.
- Tuần 2: đặt một ranh giới công việc nhỏ, như không trả lời tin nhắn sau giờ nhất định trừ việc khẩn, và báo trước cho nhóm biết.
- Tuần 2: giữ một khoảng ba mươi phút mỗi tuần chỉ cho mình, không phải việc nhà, không phải việc cơ quan.
- Cuối tuần 2: nhìn lại xem có đỡ hơn không. Đỡ một chút là đúng hướng; không đỡ chút nào là lúc nên tìm thêm người giúp, kể cả chuyên gia.
Nói với quản lý và với gia đình
Nói với quản lý không phải là thú nhận mình yếu. Đó là cung cấp thông tin để cùng tìm cách. Chuẩn bị trước ba điều: tình hình cụ thể (khối việc hiện tại, những gì đang chậm), điều bạn đề nghị (dời hạn một việc, bớt một đầu việc, làm từ xa một ngày trong tuần, linh hoạt giờ đến), và điều bạn cam kết giữ. Một câu mở đầu có thể là: “Em muốn trao đổi về khối việc vài tháng tới, vì em thấy đang khó giữ chất lượng.” Kết quả không chắc như ý, nhưng ít nhất người quản lý biết trước thay vì chỉ thấy khi việc trễ.
Với gia đình, tránh mở đầu bằng trách móc. Thay vì “Không ai giúp em cả”, hãy nói “Em đang mệt đến mức không làm nổi nữa, em cần anh nhận hẳn việc đưa đón con và lo bữa tối thứ Hai, thứ Tư”. Yêu cầu càng cụ thể, càng dễ được đáp lại. Nếu nhà có ông bà, cũng nên nói thật, vì nhiều khi ông bà không biết con mình đang gồng đến đâu.
Nếu bạn đang có ý định nghỉ việc vì quá mệt, đừng quyết định trong lúc đang kiệt sức nhất. Hãy hạ tải trước, nghỉ phép nếu được, rồi mới cân nhắc. Quyết định đi làm hay ở nhà là lựa chọn của mỗi gia đình, không có lựa chọn nào đúng hơn, nhưng nên được đưa ra khi đầu óc đủ tỉnh.
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý
Kiệt sức có thể đi cùng hoặc che lấp những vấn đề sức khoẻ khác, trong đó có trầm cảm và lo âu. Hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu:
- Các dấu hiệu kéo dài nhiều tuần và không đỡ dù đã nghỉ ngơi, đã hạ tải.
- Buồn bã, trống rỗng, mất hứng thú với hầu hết mọi thứ trong hơn hai tuần.
- Lo lắng liên tục, hồi hộp, khó thở, mất ngủ mà không rõ lý do.
- Bạn bắt đầu dùng rượu bia, thuốc ngủ tự mua hay chất khác để chống đỡ.
- Bạn thấy mình không còn chăm sóc được con hoặc bản thân như những việc cơ bản.
- Có suy nghĩ làm hại bản thân, hoặc thấy mọi người sẽ ổn hơn nếu không có mình. Trường hợp này cần nói với người thân và đến cơ sở y tế ngay, không chờ.
Bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa, bác sĩ sản khoa nếu đang trong năm đầu sau sinh, hoặc phòng khám tâm lý ở các bệnh viện. Mang theo bảng dấu hiệu ở trên với vài ghi chú của bạn; nó giúp buổi khám đi nhanh hơn. Tìm giúp đỡ không có nghĩa bạn là người mẹ kém; nó là cách giữ cho bạn và cả nhà đi tiếp được.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức có phải là trầm cảm không?
Không hẳn. Kiệt sức được mô tả như hiện tượng gắn với căng thẳng kéo dài, còn trầm cảm là một rối loạn cần được bác sĩ đánh giá. Hai thứ có thể có những dấu hiệu chung và có thể đi cùng nhau. Bạn không cần tự phân biệt; nếu khó chịu kéo dài, hãy đi khám.
Nghỉ phép một tuần có hết kiệt sức không?
Nghỉ phép giúp hồi lại phần nào, nhưng nếu nguồn gây kiệt sức vẫn còn nguyên khi bạn quay lại thì cảm giác cạn kiệt thường trở lại khá nhanh. Nghỉ nên đi kèm thay đổi thật về khối việc, cách chia việc nhà hay ranh giới giờ làm.
Có nên nghỉ việc khi đang kiệt sức không?
Đó là lựa chọn của bạn và gia đình, không có câu trả lời đúng cho mọi người. Điều nên tránh là quyết định trong lúc kiệt sức nhất. Hãy thử hạ tải, nghỉ phép, nói chuyện với quản lý và gia đình trước, rồi mới cân nhắc khi đã tỉnh táo hơn.
Làm sao để chồng hiểu mình đang kiệt sức?
Nói bằng việc cụ thể thay vì cảm xúc chung: kể những gì bạn đang gánh, những gì đã bỏ lỡ, và đề nghị rõ việc nào anh ấy nhận hẳn. Đôi khi viết danh sách việc của cả nhà ra giấy giúp người kia thấy được phần vô hình mà lời nói khó diễn tả.
Có nên nói với đồng nghiệp là mình đang kiệt sức không?
Bạn không bắt buộc phải nói, và nên chọn người tin cậy. Với quản lý, nói về khối việc và đề nghị cụ thể thường hiệu quả hơn nói về cảm xúc. Với đồng nghiệp thân, chia sẻ có thể giúp bạn bớt cô đơn và nhận được hỗ trợ nhỏ trong việc.
Tự vượt qua kiệt sức được không hay phải đi khám?
Nhiều người cải thiện được khi hạ tải và có thêm hỗ trợ. Nhưng nếu đã thử mà không đỡ, hoặc có dấu hiệu buồn bã sâu, lo âu, mất ngủ kéo dài, ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đi khám sớm thường đỡ vất vả hơn chờ đến lúc quá nặng.