Ngân sách cho nhà có con nhỏ không cần tới hai mươi hạng mục; năm nhóm là đủ: khoản cố định, sinh hoạt hằng ngày, riêng cho con, khoản không đều trong năm, và dự phòng. Mỗi tháng, khi lương về, bạn chia tiền vào năm nhóm này trước khi tiêu, thay vì tiêu trước rồi cuối tháng mới ngồi đoán xem tiền đi đâu.
Điểm khác của nhà có con dưới sáu tuổi so với nhà chưa có con là chi tiêu kém đều: tháng con ốm, tháng đổi người trông, tháng con lên lớp mới đều làm vỡ kế hoạch. Bài này chỉ cách dựng ngân sách đủ co giãn cho những tháng như vậy, kèm một bảng mẫu với số liệu là ví dụ giả định để bạn thay bằng số nhà mình.
Năm nhóm chi và những gì thuộc về mỗi nhóm
Bảng dưới là cách chia mà nhiều gia đình đi làm thấy dễ duy trì nhất. Tỷ lệ trong cột cuối là ví dụ giả định cho một nhà ở thành phố lớn, chỉ để bạn hình dung độ lớn tương đối giữa các nhóm.
| Nhóm | Gồm những gì | Đặc điểm | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Cố định | Tiền nhà hoặc trả góp nhà, điện nước mạng, phí chung cư, bảo hiểm | Gần như không đổi, trả theo ngày cố định | 30% |
| Sinh hoạt | Đi chợ, đồ dùng gia đình, xăng xe, ăn uống ngoài | Biến động theo tuần, dễ vượt nhất | 25% |
| Riêng cho con | Sữa, tã, người trông hoặc học phí, quần áo, thuốc thông thường | Tăng dần theo tuổi, có bước nhảy khi đổi cách gửi | 20% |
| Không đều trong năm | Tết, hiếu hỷ, giỗ chạp, sinh nhật, sửa nhà, đồ dùng hỏng, học phí đầu năm | Không tháng nào giống tháng nào | 10% |
| Dự phòng và tích luỹ | Quỹ khẩn cấp, quỹ cho con, phần riêng của bố mẹ | Phải trích trước, không phải tiền thừa cuối tháng | 15% |
Đừng cố khớp đúng tỷ lệ của ai đó. Nhà thuê nhà ở trung tâm sẽ có nhóm cố định lớn hơn hẳn; nhà ở cùng ông bà có thể gần như không tốn tiền người trông. Bảng chỉ để bạn nhìn thấy cấu trúc, con số thật phải lấy từ sổ chi của nhà mình.
Có hai điều nên giữ cố định dù tỷ lệ của nhà bạn thế nào. Thứ nhất, nhóm dự phòng được trích ngay khi lương về, không đợi cuối tháng xem còn bao nhiêu, vì cuối tháng gần như không bao giờ còn. Thứ hai, phần riêng của bố và mẹ nằm trong ngân sách như một khoản chính thức, không phải thứ bị cắt đầu tiên mỗi khi thiếu.
Dựng ngân sách tháng đầu tiên trong một buổi tối
Lần đầu không cần chính xác. Mục tiêu là có một bản nháp đủ dùng, rồi chỉnh dần qua ba tháng.
- Mở sao kê tài khoản và ví điện tử của cả hai vợ chồng trong ba tháng gần nhất. Đây là nguồn trung thực hơn trí nhớ.
- Xếp từng khoản vào một trong năm nhóm. Khoản nào lưỡng lự thì chọn nhóm gần nhất, đừng mất thời gian tranh luận.
- Lấy trung bình ba tháng cho từng nhóm. Với nhóm không đều, cộng cả năm trước nếu còn nhớ được Tết, đám cưới, sửa xe.
- So tổng trung bình với tổng thu nhập thực nhận của hai người. Nếu chi lớn hơn thu, đánh dấu nhóm nào phình nhất.
- Đặt con số cho tháng tới ở từng nhóm, ưu tiên trích dự phòng trước rồi mới chia phần còn lại.
- Hẹn một buổi cuối tháng mười lăm phút để so con số dự tính với thực chi, sửa bản nháp cho tháng sau.
Phần lớn gia đình sau ba tháng sẽ có một ngân sách khá sát với thực tế. Sai lệch lúc đầu không phải thất bại; nó là thông tin cho biết nhà mình thật sự tiêu vào đâu.
Khoản không đều: chia nhỏ ra từng tháng để Tết không thành cú sốc
Lý do lớn nhất khiến nhiều nhà thấy ngân sách vô dụng là những khoản không đều. Tháng nào cũng ổn, rồi đến tháng có ba đám cưới, một đám giỗ và học phí đầu năm của con, thế là cả kế hoạch đổ. Thật ra những khoản này không bất ngờ: Tết năm nào cũng có, mùa cưới năm nào cũng tới, con năm nào cũng lên lớp.
Cách xử lý là liệt kê những khoản lặp lại theo năm, ước tổng, rồi chia cho mười hai để trích mỗi tháng một ít vào nhóm không đều. Ví dụ giả định: một nhà ước cả năm Tết, hiếu hỷ, sinh nhật và học phí đầu năm hết 24 phần, thì mỗi tháng để riêng 2 phần. Đến tháng có nhiều khoản, tiền đã sẵn ở đó, không phải rút quỹ khẩn cấp hay cắt tiền chợ.
Một mẹo nhỏ là để khoản này ở tài khoản tách khỏi tài khoản chi tiêu hằng ngày, để không vô tình tiêu mất. Khi có đám cưới đồng nghiệp hay sinh nhật cháu, chuyển từ đó ra. Cuối năm nếu còn dư, hai vợ chồng cùng quyết định chuyển sang quỹ dự phòng hay để cho chuyến đi chơi của cả nhà.
Nhóm riêng cho con: những bước nhảy cần biết trước
Khi mẹ hết nghỉ thai sản. Đây thường là bước nhảy lớn nhất: từ chỗ mẹ trông con tại nhà sang trả tiền người trông hoặc gửi nhóm trẻ. Nên tính trước ít nhất hai tháng để không bị động.
Khi con cai sữa mẹ hoặc chuyển loại sữa. Chi phí sữa có thể thay đổi đáng kể. Hỏi bác sĩ nhi về loại phù hợp, đừng chọn theo quảng cáo, rồi mới đưa vào ngân sách.
Khi con bắt đầu đi nhà trẻ. Ngoài học phí còn có tiền ăn, đồng phục, đồ dùng đầu năm, các khoản đóng góp. Hỏi trường danh sách đầy đủ trước khi nhập học.
Mùa con hay ốm. Giai đoạn mới đi nhà trẻ, nhiều trẻ ốm vặt liên tục. Ngoài tiền khám và thuốc, còn có ngày bố mẹ nghỉ làm. Nên có một khoản đệm riêng trong nhóm này cho những tháng như vậy.
Khi con lớn nhanh. Quần áo, giày dép, xe đẩy, ghế ăn đều phải thay theo cỡ. Đồ cũ từ người quen giúp giảm đáng kể, và cũng là lúc nhà bạn chuyển tiếp đồ cũ cho nhà khác.
Cách giữ ngân sách khi cả hai đều bận
Ngân sách hỏng không phải vì tính sai mà vì không ai có thời gian theo. Với bố mẹ đi làm, cách theo dõi phải tốn ít công nhất có thể.
- Chia tiền ngay ngày lương về, bằng lệnh chuyển tự động sang các tài khoản hoặc ví riêng cho từng nhóm.
- Dùng một thẻ hoặc một ví cho nhóm sinh hoạt; khi ví đó cạn là biết tuần này đã chạm mức.
- Không ghi từng khoản nhỏ; chỉ xem số dư mỗi nhóm một lần mỗi tuần, ví dụ tối chủ nhật.
- Đi chợ theo thực đơn tuần để tránh mua vội ở cửa hàng tiện lợi gần nhà vào giờ tan làm.
- Đặt quy tắc chờ một ngày với mọi món đồ cho con không gấp, kể cả khi đang giảm giá trên mạng.
- Phân công rõ ai theo dõi nhóm nào, để không phải cả hai cùng lo hoặc cả hai cùng quên.
Mục đích của ngân sách không phải để sống khắc khổ. Nó để bạn biết tiền đang làm gì cho gia đình mình, và để những quyết định lớn như đổi người trông hay chuyển nhà có con số làm nền thay vì cảm giác.
Khi tháng đó vượt ngân sách
Sẽ có tháng vượt, nhất là khi con ốm dài hay nhà có việc đột xuất. Điều quan trọng là không biến chuyện đó thành lỗi của ai. Cuối tháng ngồi lại, xem nhóm nào vượt, vì lý do gì, và lý do đó có lặp lại không. Nếu là việc một lần, lấy từ dự phòng rồi bổ sung dần. Nếu là việc sẽ lặp lại, ví dụ học phí tăng, thì phải sửa ngân sách thay vì cố gồng.
Khi phải cắt giảm, bắt đầu từ nhóm sinh hoạt và khoản không đều trước, rồi mới đến phần riêng của bố mẹ. Cố gắng giữ khoản trích dự phòng, dù nhỏ đi, để thói quen không bị đứt. Đừng cắt những thứ giữ sức cho người mẹ, như bữa ăn đủ chất hay vài giờ có người trông để mẹ nghỉ, vì cái giá trả sau đó thường cao hơn số tiền tiết kiệm được.
Nếu ba bốn tháng liền chi vượt thu dù đã cắt hết phần có thể cắt, đó là vấn đề thu nhập chứ không còn là vấn đề chi tiêu. Lúc này cần một cuộc nói chuyện lớn hơn giữa hai vợ chồng về cách gửi con, chỗ ở, hay công việc, và cách tính chi phí gửi trẻ so với thu nhập trong cùng danh mục có thể giúp bạn bắt đầu. Bài này không khuyên vay để bù, vì vay tiêu dùng chỉ đẩy khoảng thiếu sang các tháng sau.
Mẫu ngân sách cho ba giai đoạn của con
Ngân sách của nhà có con sơ sinh khác hẳn nhà có con bốn tuổi. Trong giai đoạn mẹ nghỉ thai sản, nhóm riêng cho con chủ yếu là sữa, tã, khám định kỳ, còn thu nhập của mẹ giảm, nên nhóm dự phòng có thể phải tạm thu nhỏ. Đây là giai đoạn nên đã có sẵn quỹ chuẩn bị từ lúc mang thai.
Giai đoạn từ khi mẹ đi làm lại đến lúc con khoảng ba tuổi, nhóm riêng cho con thường lớn nhất trong cả quá trình vì tiền người trông hoặc nhà trẻ. Nhiều nhà thấy tổng chi lúc này cao hơn lúc nào hết, và đó là bình thường, không phải do quản lý kém. Hãy chấp nhận rằng tỷ lệ dự phòng có thể thấp hơn, miễn vẫn trích đều.
Từ khi con vào mẫu giáo đến lúc chuẩn bị vào lớp một, chi phí người trông thường giảm hoặc ổn định, và đây là lúc nhiều gia đình có thể tăng lại phần dự phòng, xây quỹ cho con. Mỗi lần chuyển giai đoạn, hãy làm lại bước dựng ngân sách từ đầu thay vì vá bản cũ. Một buổi tối mỗi lần chuyển giai đoạn là đủ.
Giữ lại các bản ngân sách cũ thay vì xoá đi. Nhìn lại bản của giai đoạn trước, hai vợ chồng thấy rõ nhà mình đã qua những gì, khoản nào từng tưởng không thể thiếu mà rồi cũng bỏ được, và khoản nào luôn bị ước thấp. Đó là dữ liệu quý cho những lần lập kế hoạch sau, kể cả khi nhà có thêm con thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng quy tắc chia phần trăm cố định như nhiều sách tài chính gợi ý?
Các quy tắc phần trăm cố định chỉ là điểm khởi đầu. Nhà có con nhỏ hiếm khi khớp, vì chi phí người trông và tiền nhà biến động rất lớn giữa các gia đình. Hãy lấy số thực chi ba tháng của nhà mình làm gốc, rồi điều chỉnh dần theo mục tiêu.
Bao lâu nên xem lại ngân sách một lần?
Mỗi tuần nhìn số dư các nhóm vài phút, mỗi tháng ngồi lại mười lăm phút so dự tính với thực chi. Ngoài ra, mỗi lần con chuyển giai đoạn như hết thai sản, đi nhà trẻ, vào mẫu giáo thì làm lại ngân sách từ đầu.
Nên dùng ứng dụng, bảng tính hay sổ tay?
Công cụ nào hai vợ chồng chịu mở ra xem là công cụ tốt nhất. Bảng tính dùng chung hợp với nhà thích con số; sổ tay hợp với người thích viết tay. Điều quan trọng là cả hai cùng xem được, không phải chỉ một người giữ.
Ngân sách có nên tính tiền biếu ông bà khi ông bà trông cháu?
Nên. Dù ông bà không đòi, nhiều gia đình vẫn gửi một khoản để ông bà chi cho cháu và bồi dưỡng sức khoẻ. Đưa khoản này vào nhóm riêng cho con giúp nó được tính đến đều đặn, không phải lúc có lúc không.
Thu nhập không đều vì làm tự do thì lập ngân sách thế nào?
Lấy thu nhập của tháng thấp nhất trong sáu tháng gần đây làm mức chi chuẩn. Tháng nào kiếm nhiều hơn, phần dư để vào một quỹ đệm riêng, dùng để bù cho tháng thấp. Cách này giúp chi tiêu gia đình đều hơn dù thu nhập lên xuống.