Một bản thoả thuận viết ra giấy với người giúp việc trông trẻ cần trả lời rõ năm câu: làm những việc gì, làm giờ nào, nghỉ ngày nào, công tính ra sao, và khi một bên muốn thôi thì báo thế nào. Phần lớn mâu thuẫn giữa chủ nhà và người giúp việc không đến từ người xấu, mà từ những điều hai bên tưởng là đã hiểu giống nhau.
Bài này đưa ra khung các mục nên có, kèm lời giải thích vì sao mỗi mục quan trọng với một gia đình có mẹ đi làm. Bộ luật Lao động 2019 có phần riêng về lao động giúp việc gia đình, theo hướng hai bên lập hợp đồng bằng văn bản; bài chỉ nêu nguyên tắc tổ chức trong nhà, chỗ nào liên quan nghĩa vụ pháp lý cụ thể thì bạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao phải viết ra, kể cả khi là người quen giới thiệu
Nhiều gia đình ngại viết vì sợ người giúp việc nghĩ mình không tin. Thực ra bản thoả thuận bảo vệ người giúp việc nhiều không kém chủ nhà: họ biết chắc mình được nghỉ ngày nào, công được trả khi nào, làm thêm thì tính ra sao. Người làm lâu năm thường quý những nhà nói rõ ngay từ đầu.
Với người mẹ đi làm, lý do còn thực tế hơn. Bạn vắng nhà cả ngày, không có mặt để giải thích lại mỗi khi có hiểu lầm. Khi ông bà, chồng hoặc người khác trong nhà nhờ người giúp việc làm thêm việc, một bản thoả thuận chung giúp mọi người cùng nhìn vào một chỗ thay vì mỗi người một ý.
Bản thoả thuận còn có một tác dụng ít ai để ý: nó buộc chính hai vợ chồng phải nói chuyện với nhau trước. Chồng muốn người giúp việc nấu cả bữa tối, vợ muốn người giúp việc chỉ tập trung vào bé; ông bà muốn người giúp việc dọn cả nhà trên. Những khác biệt này cần được giải quyết trong nhà trước khi đặt lên vai một người mới đến. Viết ra là cách nhanh nhất để phát hiện chỗ cả nhà chưa thống nhất.
Một bản viết tay rõ ràng, có chữ ký của hai bên và mỗi bên giữ một bản, đã tốt hơn nhiều so với lời hứa miệng. Câu chữ không cần trang trọng; cần cụ thể. "Trông bé từ bảy giờ sáng đến sáu giờ chiều, nghỉ trưa một tiếng lúc bé ngủ" dễ thực hiện hơn "trông bé cả ngày".
Khung mười mục nên có
Dưới đây là khung để bạn chép ra và điền theo nhà mình. Mỗi mục chỉ cần vài câu:
- Thông tin hai bên: họ tên, nơi cư trú, cách liên lạc, người thân của người giúp việc để gọi khi cần, với sự đồng ý của họ.
- Ngày bắt đầu và thời gian thử việc: thử bao lâu, trong lúc thử hai bên báo nhau thế nào nếu thấy không hợp.
- Phạm vi công việc: việc chính là trông bé, việc phụ là gì, việc nào không thuộc phạm vi.
- Giờ làm và giờ nghỉ trong ngày: giờ đến, giờ về hoặc giờ nghỉ đêm nếu ở lại, giờ nghỉ trưa.
- Ngày nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, nghỉ Tết: nghỉ ngày nào, nghỉ Tết bao lâu, báo trước bao lâu.
- Tiền công và cách trả: ngày trả, trả tiền mặt hay chuyển khoản, cách tính làm thêm giờ, thưởng nếu có.
- Chỗ ăn ở nếu ở lại: phòng hoặc góc riêng, bữa ăn, đồ dùng cá nhân.
- Quy tắc an toàn với bé: đính kèm bản quy tắc an toàn riêng của nhà, ký đã đọc.
- Bảo vệ đời tư của nhau: không đăng ảnh bé lên mạng, không kể chuyện nhà; chủ nhà không xem đồ riêng, không giữ giấy tờ gốc của người giúp việc.
- Khi một bên muốn thôi việc: báo trước bao lâu, bàn giao ra sao, thanh toán phần công còn lại thế nào.
Mười mục này là khung tham khảo, không phải mẫu hợp đồng pháp lý. Nếu nhà bạn có tình huống đặc biệt, như người giúp việc chưa đủ tuổi trưởng thành hay làm cho nhiều nhà cùng lúc, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Phạm vi công việc: trông bé là việc chính
Viết rõ thứ tự ưu tiên. Câu nên có trong thoả thuận: khi bé thức, việc chính là trông bé; việc nhà làm lúc bé ngủ hoặc chơi an toàn trong tầm mắt. Không có câu này, người giúp việc dễ bị kẹt giữa nồi cơm đang sôi và em bé đang leo ghế.
Liệt kê việc phụ cụ thể. Giặt và gấp đồ của bé, rửa bình sữa, nấu bữa trưa cho bé, dọn phòng bé, có thể thêm nấu cơm tối cho cả nhà. Mỗi việc thêm vào là thời gian bớt đi cho bé, nên cân nhắc với tuổi của con.
Ghi cả những việc không thuộc phạm vi. Ví dụ: không trông thêm con của họ hàng sang chơi, không phụ việc buôn bán của gia đình, không chăm người ốm trong nhà. Nếu sau này cần, hai bên bàn lại và tính công riêng.
Thống nhất ai được giao việc. Trong nhà có ông bà ở cùng, nên ghi rằng việc phát sinh lớn do bố hoặc mẹ giao, để người giúp việc không phải chiều nhiều người một lúc.
Giờ làm, ngày nghỉ và dịp Tết
Giờ làm là nơi dễ phát sinh căng thẳng nhất với nhà có mẹ đi làm. Bạn hẹn về lúc sáu giờ nhưng tắc đường, họp muộn, và người giúp việc cũng có con đang chờ ở nhà. Hãy ghi rõ giờ về chuẩn, cách báo khi bạn về muộn, và cách tính khi muộn quá một mức nhất định. Khi đã ghi, hãy giữ lời; trả công làm thêm đúng hẹn là cách nhanh nhất để có thiện cảm.
Với người ở lại nhà, cần phân biệt giờ làm và giờ nghỉ. Ở cùng nhà không có nghĩa là trực hai mươi bốn giờ. Nếu bé còn dậy đêm, hai bên nên thống nhất ai dậy, dậy mấy lần thì được nghỉ bù buổi sáng, hoặc bố mẹ tự lo đêm.
Ngày nghỉ hằng tuần nên cố định để người giúp việc có thể lên kế hoạch riêng. Dịp Tết là chuyện cần bàn sớm, nhiều tháng trước: người giúp việc về quê bao lâu, ngày nào lên lại, ai trông bé trong thời gian đó. Một bài khác trong danh mục bàn kỹ cách chuẩn bị cho những tuần giáp Tết; trong thoả thuận chỉ cần ghi khung và ngày báo lại.
Ngày người giúp việc ốm cũng nên được ghi: báo cho bạn sớm nhất lúc nào, có trừ công không. Người ốm mà vẫn phải cố trông bé vì sợ mất việc thì cả hai bên đều thiệt.
Tiền công: ghi cách tính, không trông vào trí nhớ
Bài không đưa ra mức công vì mỗi vùng, mỗi kiểu việc một khác. Điều cần là cách tính rõ ràng. Bảng dưới là các khoản thường gặp và cách ghi, số liệu nếu có chỉ là ví dụ giả định để bạn hình dung.
| Khoản | Ghi thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Công tháng | Ghi số tiền, ngày trả trong tháng, hình thức trả | Trả đúng ngày; chậm thì báo trước và nói rõ lý do |
| Làm thêm giờ | Ghi cách tính theo giờ hoặc theo buổi | Ví dụ giả định: về muộn quá ba mươi phút thì tính một buổi thêm |
| Ngày lễ, Tết đi làm | Ghi có tính thêm hay cho nghỉ bù | Bàn trước, không để đến sát ngày |
| Thưởng | Ghi dịp thưởng nếu nhà có lệ | Không bắt buộc ghi số, nhưng nên ghi có hay không |
| Tiền chợ, đồ dùng của bé | Ghi ai giữ tiền, cách ghi chép chi tiêu | Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại là đủ |
| Ứng trước | Ghi có cho ứng không và trừ dần thế nào | Ứng lớn nên viết giấy riêng có chữ ký |
Có phải đóng bảo hiểm cho người giúp việc hay không, đóng theo cách nào, là câu hỏi cần đối chiếu với Luật Bảo hiểm xã hội 2024 theo đúng hoàn cảnh của nhà bạn. Bài không nêu chi tiết vì cách áp dụng phụ thuộc từng trường hợp; bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Khi một bên muốn thôi việc
Đây là mục nhiều nhà bỏ trống, rồi đến khi người giúp việc báo nghỉ trong một tối thì cả nhà rối. Hãy ghi rõ mỗi bên cần báo trước bao lâu, trừ trường hợp có lý do khẩn cấp như người nhà ốm nặng. Khoảng thời gian báo trước giúp bạn kịp tìm người hoặc nhờ ông bà, và giúp người giúp việc kịp tìm chỗ mới nếu bạn là người muốn thôi.
Ghi luôn cách bàn giao: người giúp việc trả lại chìa khoá, thẻ ra vào, tiền chợ còn lại; chủ nhà thanh toán đủ công những ngày đã làm, trả lại đồ dùng cá nhân nếu có. Thanh toán sòng phẳng khi chia tay quan trọng không kém lúc bắt đầu, vì người giúp việc cũ là người sẽ nói về nhà bạn với người khác.
Có một ngoại lệ cần ghi thẳng: nếu xảy ra chuyện làm mất an toàn cho bé, bạn có quyền dừng ngay. Nếu sự việc nghiêm trọng hoặc có tranh chấp về tiền công, bồi thường, đừng tự giải quyết theo cảm tính; hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ của mỗi bên.
Đọc cùng nhau, ký, và sửa lại sau một tháng
Đừng đưa bản thoả thuận để người giúp việc tự đọc rồi ký. Hãy ngồi đọc cùng nhau từng mục, hỏi "chỗ này chị thấy ổn không". Người giúp việc có thể ngại góp ý, nên bạn chủ động hỏi những chỗ hay vướng: giờ về, ngày nghỉ, việc nấu ăn. Mỗi bên giữ một bản có chữ ký.
Sau tháng đầu tiên, hẹn một buổi xem lại. Lúc này cả hai đã biết thực tế: bé ngủ trưa lâu hơn hay ngắn hơn dự tính, việc nấu bữa tối có quá sức không, giờ về của bạn có hay trễ không. Sửa thoả thuận cho khớp thực tế, ghi ngày sửa và cùng ký lại.
Mỗi lần thay đổi lớn, như bé bắt đầu đi nhà trẻ nửa ngày hay nhà có thêm em bé, cũng nên xem lại phạm vi công việc và tiền công. Một bản thoả thuận sống, được sửa khi hoàn cảnh đổi, giữ được người tốt lâu hơn một bản ký một lần rồi cất ngăn kéo.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người giúp việc trông trẻ có bắt buộc làm hợp đồng không?
Bộ luật Lao động 2019 có phần riêng về lao động giúp việc gia đình, theo hướng lập hợp đồng bằng văn bản. Ngoài chuyện pháp lý, một bản viết rõ ràng giúp hai bên tránh hiểu lầm. Trường hợp cụ thể, bạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên giữ căn cước của người giúp việc để yên tâm không?
Không nên giữ giấy tờ gốc của người lao động. Bạn có thể xem giấy tờ, ghi lại thông tin cần thiết với sự đồng ý của họ, và bảo quản thông tin đó kín đáo. Nếu chưa rõ giới hạn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người giúp việc ở lại nhà thì giờ nghỉ tính thế nào?
Ở cùng nhà không có nghĩa là làm việc cả ngày đêm. Hãy ghi rõ giờ bắt đầu, giờ kết thúc, giờ nghỉ trưa, và ai dậy đêm với bé. Nếu người giúp việc phải dậy đêm thường xuyên, tính nghỉ bù hoặc công thêm.
Ông bà ở cùng nhờ người giúp việc làm thêm việc thì sao?
Ghi trong thoả thuận rằng việc phát sinh lớn do bố hoặc mẹ giao. Nói trước với ông bà điều này một cách nhẹ nhàng, và khi cần thêm việc thường xuyên thì bàn lại phạm vi và tiền công.
Muốn cho người giúp việc nghỉ thì báo thế nào cho đúng?
Báo trước theo đúng thời gian đã thoả thuận, nói lý do ngắn gọn và tôn trọng, thanh toán đủ công, nhận lại chìa khoá và đồ dùng. Nếu có tranh chấp, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm.
Có cần ghi tiền công vào thoả thuận không, sợ người khác biết?
Nên ghi, vì đó là điều quan trọng nhất với người lao động. Bản thoả thuận chỉ hai bên giữ, không phải công khai. Ghi rõ số tiền, ngày trả và cách tính làm thêm giúp tránh tranh cãi về sau.