Để biết buôn bán tại nhà lãi hay lỗ, bạn cần làm hai việc: tách riêng tiền hàng khỏi tiền chi tiêu của gia đình, và ghi lại mọi khoản thu chi của việc bán trong một cuốn sổ đơn giản, mỗi ngày chừng năm phút. Cuối tháng lấy tổng thu trừ đi giá vốn hàng đã bán và các chi phí là ra lãi thật, chứ không phải nhìn số dư tài khoản rồi đoán.
Nhiều mẹ bán hàng tại nhà cảm thấy mình bán được khá nhiều mà không hiểu tiền đi đâu. Lý do thường không phải bán lỗ mà là tiền bán hàng và tiền đi chợ trộn chung một ví, nên không thể nhìn ra con số. Bài này đi qua cách tách hai túi tiền, mẫu sổ tối thiểu, cách tính lãi tháng có ví dụ giả định, cách tự trả công, và cách đọc sổ để ra quyết định.
Vì sao tiền hàng và tiền chợ hay lẫn vào nhau
Khi bán hàng tại nhà, mọi thứ diễn ra trong cùng một không gian và thường qua cùng một tài khoản ngân hàng, cùng một ví điện tử. Khách chuyển tiền hàng vào tài khoản cá nhân, bạn dùng chính tài khoản đó mua sữa cho con, đóng tiền điện, mua thêm hàng. Sau một tháng, số dư lên xuống mà không ai nói được bao nhiêu là lãi, bao nhiêu là vốn, bao nhiêu là tiền nhà.
Hệ quả thường gặp có hai kiểu. Kiểu thứ nhất, bạn tưởng mình lãi vì thấy tiền về nhiều, rồi chi tiêu theo cảm giác đó, đến lúc cần nhập hàng thì không còn vốn. Kiểu thứ hai, bạn tưởng mình lỗ vì tài khoản luôn cạn, trong khi thật ra việc bán vẫn có lãi, chỉ là tiền lãi đã được dùng cho chi tiêu gia đình mà không ai ghi lại.
Cả hai kiểu đều dẫn tới quyết định sai: bỏ cuộc khi việc bán đang ổn, hoặc tiếp tục ôm hàng khi việc bán đang lỗ. Ngoài ra, khi chồng hay người nhà hỏi "bán hàng có được gì không", bạn không có con số để trả lời, và cuộc nói chuyện dễ thành tranh cãi. Một cuốn sổ đơn giản giải quyết được phần lớn những chuyện này. Nó không cần đẹp hay đúng chuẩn kế toán; nó chỉ cần đủ để bạn trả lời được ba câu: tháng này thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, còn lại bao nhiêu.
Tách hai túi tiền
Bước đầu tiên không phải mở sổ mà là tách tiền. Không cần thủ tục phức tạp, chỉ cần một quy ước bạn giữ đều đặn.
- Mở một tài khoản ngân hàng hoặc ví điện tử riêng chỉ dùng cho việc bán. Khách chuyển tiền hàng vào đây, tiền nhập hàng cũng chi từ đây.
- Nếu thu tiền mặt, dùng một hộp hoặc ví riêng, không lấy tiền trong đó đi chợ.
- Đặt một con số vốn ban đầu và ghi lại, ví dụ số tiền bạn bỏ ra để nhập đợt hàng đầu tiên.
- Khi cần tiền cho gia đình, chuyển từ túi bán hàng sang túi gia đình một khoản cụ thể và ghi lại là "rút cho gia đình", không tiêu thẳng từ túi bán hàng.
- Khi bỏ thêm tiền nhà vào việc bán, cũng ghi lại là "góp thêm vốn".
Quy ước này nghe đơn giản nhưng là điều kiện để mọi con số sau đó có nghĩa. Nhiều mẹ cho biết chỉ riêng việc tách tài khoản đã giúp họ thấy rõ việc bán hàng hơn hẳn, trước cả khi bắt đầu ghi sổ.
Mẫu sổ ghi tối thiểu
Sổ có thể là một cuốn vở, một bảng tính trên điện thoại hay một ứng dụng ghi chép. Điều quan trọng là ghi đủ các cột cần thiết và ghi đều. Bảng dưới là mẫu tối thiểu.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày phát sinh khoản thu hoặc chi | Ngày 5 |
| Loại | Thu bán hàng, chi nhập hàng, chi phí khác, rút cho gia đình, góp vốn | Thu bán hàng |
| Nội dung | Mô tả ngắn để sau này nhớ | Ba bộ quần áo trẻ em cho khách quen |
| Số tiền | Số tiền của khoản đó | Ví dụ giả định 450 nghìn |
| Hình thức | Tiền mặt, chuyển khoản, thu hộ qua giao hàng | Thu hộ, chưa về tài khoản |
| Ghi chú | Hàng hoàn, khách nợ, cọc chưa giao | Hẹn đổi cỡ |
Chi phí khác gồm phí giao hàng bạn chịu, phí hoàn, bao bì, phí sàn, tiền in ấn, tiền điện thoại dùng cho việc bán nếu tách được. Những khoản nhỏ này cộng lại thường đáng kể.
Ghi vào cuối ngày, sau khi con ngủ, mất chừng năm phút. Để dồn cả tuần mới ghi thì rất dễ quên vài khoản, nhất là những khoản nhỏ trả bằng tiền mặt.
Tính lãi thật một tháng
Cuối tháng, cộng các dòng trong sổ theo từng loại rồi tính theo công thức đơn giản. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một tháng bán quần áo trẻ em tại nhà, số liệu chỉ để minh hoạ cách tính.
| Khoản | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tổng thu bán hàng | 12 triệu | Chỉ tính tiền đã thu, không tính đơn chưa giao |
| Giá vốn của số hàng đã bán | 7 triệu | Giá nhập của chính những món đã bán, không phải toàn bộ tiền nhập trong tháng |
| Chi phí khác | 1,5 triệu | Phí giao, phí hoàn, bao bì, phí sàn |
| Lãi trước khi trả công | 3,5 triệu | Thu trừ giá vốn trừ chi phí khác |
| Số giờ bạn bỏ ra | 60 giờ | Ước từ ghi chép hằng tuần |
| Lãi trên mỗi giờ | Khoảng 58 nghìn | Lãi chia số giờ |
Điểm hay bị nhầm nhất là giá vốn. Nếu trong tháng bạn nhập mười triệu tiền hàng nhưng chỉ bán được số hàng có giá nhập bảy triệu, ba triệu còn lại là hàng tồn, không phải chi phí của tháng này. Tính nhầm sẽ khiến tháng nhập nhiều trông như lỗ, tháng nhập ít trông như lãi to.
Dòng lãi trên mỗi giờ giúp bạn so sánh việc bán với những lựa chọn khác, ví dụ nhận một việc bán thời gian, mà không cần phán xét đúng sai.
Tự trả công cho mình
Nhiều mẹ bán hàng không bao giờ trả công cho mình, coi toàn bộ phần lãi là "tiền của việc bán" và để nguyên trong đó. Kết quả là sau nhiều tháng làm việc vất vả, bạn không có khoản nào thật sự là của mình, và cảm giác công sức bỏ ra không được ghi nhận.
Một cách đơn giản là đặt một khoản công cố định mỗi tháng, thấp hơn mức lãi trung bình, và chuyển từ túi bán hàng sang túi riêng của bạn vào một ngày cố định. Phần lãi còn lại để trong việc bán làm vốn hoặc khoản dự phòng cho tháng bán chậm. Nếu tháng nào lãi thấp hơn khoản công đã đặt, bạn biết ngay và có thể điều chỉnh. Ví dụ giả định: lãi trung bình vài tháng gần đây khoảng ba triệu rưỡi, bạn đặt khoản công hai triệu mỗi tháng, phần còn lại giữ làm vốn. Khi việc bán ổn định hơn, nâng dần khoản công thay vì rút tuỳ hứng.
Khoản công này có thể dùng góp vào chi tiêu gia đình, để dành, hoặc đơn giản là tiền riêng của bạn. Chuyện chia tiền giữa hai vợ chồng thuộc về danh mục tài chính gia đình của trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một khoản tiền có tên rõ ràng giúp bạn và người nhà nhìn thấy giá trị của công việc bạn đang làm tại nhà.
Hàng tồn, tiền cọc và công nợ: ba chỗ hay quên
Hàng tồn là tiền nằm im. Cuối mỗi tháng đếm lại hàng còn trong nhà và ghi giá nhập. Hàng tồn tăng dần qua các tháng là dấu hiệu bạn đang nhập nhiều hơn bán, dù sổ thu chi vẫn trông ổn.
Tiền cọc chưa phải doanh thu. Khách đặt cọc cho đơn chưa giao thì tiền đó vẫn có thể phải trả lại nếu huỷ đơn. Ghi riêng, chỉ tính vào doanh thu khi đã giao hàng.
Tiền thu hộ chưa về. Đơn giao thu hộ có độ trễ vài ngày, có đơn bị hoàn. Đối chiếu tiền thu hộ về tài khoản với danh sách đơn đã giao ít nhất mỗi tuần.
Khách quen nợ. Bán chịu cho người quen là chuyện thường gặp và cũng là chỗ dễ thất thoát nhất. Ghi tên, số tiền, ngày hẹn trả; nhắc nhẹ khi tới hạn.
Hàng dùng cho nhà. Lấy hàng đang bán cho con dùng hay làm quà là bình thường, nhưng ghi lại như một khoản rút cho gia đình theo giá nhập để sổ không lệch.
Đọc sổ cuối tháng để ra quyết định
Sổ chỉ có ích khi bạn đọc nó. Mỗi cuối tháng, dành nửa giờ trả lời mấy câu hỏi sau, tốt nhất cùng với chồng nếu hai người cùng quản lý tiền nhà.
- Tháng này lãi trước khi trả công là bao nhiêu, so với tháng trước tăng hay giảm, vì sao.
- Mặt hàng nào bán chạy và có lãi tốt, mặt hàng nào bán chậm hoặc lãi mỏng.
- Chi phí khác chiếm phần nào trong doanh thu, có khoản nào tăng bất thường như phí hoàn.
- Hàng tồn đang là bao nhiêu, có món nào nằm quá lâu cần xả.
- Lãi trên mỗi giờ có đáng với công sức không, có cách nào giảm giờ làm mà không giảm nhiều thu nhập.
- Tháng tới cần nhập gì, nhập bao nhiêu, dựa trên số bán thật chứ không dựa trên cảm giác.
- Khoản công đã trả cho mình có giữ được không, hay tháng này phải rút bớt để bù vốn.
Sau ba bốn tháng có sổ, bạn sẽ thấy được nhịp của việc bán: tháng nào cao điểm, tháng nào chậm, mặt hàng nào nên giữ. Đó là lúc quyết định mở rộng, thu hẹp hay đổi hướng trở nên rõ ràng hơn nhiều.
Khi doanh thu đã đều và cần đăng ký hộ kinh doanh, cuốn sổ này cũng là căn cứ để kê khai và giải trình với cơ quan thuế. Danh mục này có bài riêng về đăng ký hộ kinh doanh theo nguyên tắc.
Câu hỏi thường gặp
Bán ít thì có cần ghi sổ không?
Càng bán ít càng nên ghi, vì lúc đó bạn đang thử xem việc bán có đáng làm tiếp không. Không có sổ, bạn chỉ có cảm giác. Ghi sổ khi còn nhỏ cũng giúp tạo thói quen trước khi việc bán lớn lên.
Nên ghi sổ trên giấy hay trên điện thoại?
Cách nào bạn giữ được đều đặn thì dùng cách đó. Sổ giấy dễ bắt đầu; bảng tính trên điện thoại tự cộng được và khó thất lạc. Nhiều mẹ ghi nhanh trên điện thoại trong ngày rồi tổng hợp cuối tuần.
Tiền điện, tiền nhà có tính vào chi phí bán hàng không?
Nếu bạn dùng một phần đáng kể cho việc bán, như lò nướng chạy nhiều, có thể ước một phần và ghi vào chi phí. Nếu phần đó nhỏ, có thể bỏ qua để sổ đơn giản. Quan trọng là cách tính giống nhau giữa các tháng để so sánh được.
Chồng muốn xem sổ có nên cho xem không?
Nếu hai vợ chồng cùng quản lý tài chính gia đình, chia sẻ con số giúp hai người hiểu nhau hơn và tránh hiểu lầm về chuyện bán hàng có lãi hay không. Bạn có thể chia sẻ bảng tổng hợp cuối tháng thay vì từng dòng chi tiết.
Tháng nào cũng lỗ thì nên làm gì?
Đọc sổ xem lỗ do giá vốn cao, chi phí khác lớn, hàng hoàn nhiều hay hàng tồn đọng. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý khác nhau. Nếu sau vài tháng điều chỉnh vẫn lỗ, việc dừng lại hoặc đổi mặt hàng là quyết định hợp lý, không phải thất bại.
Có cần thuê người làm sổ sách không?
Với quy mô bán nhỏ tại nhà, tự ghi sổ thường đủ. Khi việc bán lớn, đã đăng ký hộ kinh doanh và phải kê khai thuế định kỳ, thuê người làm dịch vụ kế toán có thể giúp bạn tiết kiệm thời gian và tránh sai sót.