Nghỉ việc công ty để ở nhà làm tự do khi con còn nhỏ có thể là lựa chọn hợp lý, nhưng chỉ khi bạn đã trả lời được vài câu hỏi rất cụ thể: ai trông con trong giờ làm, tiền nhà lấy từ đâu trong mấy tháng đầu, ai đóng bảo hiểm cho mình, và nếu không thành thì quay lại bằng đường nào. Quyết định này không có đáp án đúng chung cho mọi người. Có người ở nhà làm tự do thấy nhẹ nhõm, có người sau nửa năm thấy mình kiệt sức hơn lúc đi làm.
Bài này không khuyên bạn nghỉ hay ở lại. Nó đặt ra tám câu hỏi để bạn tự trả lời bằng giấy bút, một bảng so sánh hai cách làm việc, và cách chạy thử trước khi nộp đơn. Bài viết cho người mẹ đang đi làm công ty và đang nghĩ đến chuyện đổi cách làm; nếu bạn đang ở nhà và muốn quay lại công ty, các danh mục khác của trang có bài riêng.
Làm tự do tại nhà thực ra gồm những kiểu việc nào
Cụm từ "làm tự do tại nhà" che mất khá nhiều khác biệt. Kiểu thứ nhất là nhận việc theo nghề cũ: kế toán nhận sổ sách cho vài hộ kinh doanh, người làm nhân sự nhận soạn quy trình, giáo viên dạy kèm trực tuyến, người làm thiết kế nhận vẽ theo đơn. Kiểu này cần ít vốn, thu nhập phụ thuộc vào số khách bạn giữ được, và thường đòi những khung giờ tập trung không bị ngắt.
Kiểu thứ hai là kinh doanh nhỏ tại nhà: làm bánh, nấu món đặt trước, làm đồ thủ công, nhập hàng về bán qua mạng. Kiểu này cần vốn ban đầu, có hàng tồn, có chuyện giao hàng và đổi trả, và gắn với nhịp mua của khách chứ không gắn với nhịp ngủ của con. Kiểu thứ ba là cộng tác viên cho một bên khác: bán hộ, viết bài, chăm sóc khách hàng theo ca. Thu nhập kiểu này thường đều hơn, nhưng bạn phụ thuộc vào bên giao việc và cần cảnh giác vì đây là chỗ nhiều lời mời lừa đảo trú ngụ.
Trước khi tự hỏi có nên nghỉ không, bạn nên biết mình định làm kiểu nào. Một người mẹ định dạy kèm buổi tối và một người mẹ định mở tiệm bánh tại gia sẽ có danh sách lo lắng rất khác nhau. Nếu chưa rõ, đó là dấu hiệu đầu tiên rằng bạn cần thêm thời gian tìm hiểu trước khi rời chỗ làm hiện tại.
Tám câu cần tự trả lời bằng giấy bút
Việc cụ thể bạn sẽ làm là gì, và đã có ai trả tiền cho việc đó chưa? Một ý tưởng chưa ai trả tiền vẫn chỉ là ý tưởng. Có một hai khách đầu tiên trước khi nghỉ khác hẳn với việc nghỉ rồi mới đi tìm.
Trong giờ làm, ai trông con? Ở nhà không có nghĩa là trông được con trong lúc làm. Con dưới ba tuổi gần như cần người trông riêng nếu bạn muốn có hơn hai tiếng làm việc liền mạch mỗi ngày.
Tiền nhà trong sáu tháng đầu lấy từ đâu? Thu nhập tự do thường thấp và thất thường ở giai đoạn đầu. Bạn cần biết gia đình chịu được bao lâu nếu tháng đó gần như không có đồng nào.
Ai đóng bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội cho bạn? Rời công ty là rời luôn phần bảo hiểm công ty đóng. Có bài riêng trong danh mục này về cách tự sắp lại.
Bạn đang muốn đi về phía việc mới, hay đang muốn chạy khỏi việc cũ? Nếu lý do chính là một người sếp khó, một nhóm đồng nghiệp độc hại hay giờ giấc quá cứng, có khi đổi chỗ làm hoặc xin làm linh hoạt giải quyết được mà không phải đổi cả nghề.
Chồng và người lớn trong nhà hiểu quyết định này thế nào? Mẹ ở nhà làm việc rất dễ bị coi là "ở nhà rảnh". Nói trước về giờ làm và việc nhà tránh được nhiều va chạm về sau.
Bạn chịu được cô đơn và tự kỷ luật tới đâu? Không có giờ chấm công, không có đồng nghiệp ngồi cạnh. Có người thấy thoải mái, có người thấy trống trải sau vài tuần.
Nếu sau một năm không thành, bạn quay lại bằng đường nào? Giữ quan hệ tốt với chỗ làm cũ, giữ chứng chỉ, giữ nhịp cập nhật nghề. Đường lui rõ ràng giúp quyết định bớt nặng nề.
So sánh hai cách làm việc, không phân hơn thua
Bảng dưới không chấm điểm cách nào tốt hơn. Nó giúp bạn nhìn thấy mình đổi cái gì lấy cái gì. Mỗi gia đình đặt trọng số khác nhau cho từng dòng.
| Khía cạnh | Đi làm công ty | Làm tự do tại nhà |
|---|---|---|
| Thu nhập | Đều đặn hằng tháng, có thưởng theo chính sách | Lên xuống theo khách, tháng đầu thường thấp |
| Giờ giấc | Cố định, khó xin về sớm | Linh hoạt nhưng dễ bị việc nhà và con chen vào |
| Ngày con ốm | Phải xin nghỉ, có khi bị đánh giá | Ở cạnh con được, nhưng việc vẫn dồn lại |
| Bảo hiểm | Công ty đóng phần lớn theo luật | Tự lo, tự chọn có tham gia hay không |
| Học hỏi và thăng tiến | Có người hướng dẫn, có lộ trình | Tự học, tự tìm cơ hội |
| Quan hệ xã hội | Đồng nghiệp hằng ngày | Phải chủ động giữ bạn bè, nhóm nghề |
| Ranh giới việc và nhà | Rõ bằng cửa văn phòng | Phải tự dựng, dễ nhoè |
Đọc xong bảng, nhiều người nhận ra điều họ thật sự cần là một dòng cụ thể, ví dụ giờ giấc linh hoạt hơn, chứ không phải toàn bộ cột bên phải. Nếu đúng vậy, đáng thử nói chuyện với quản lý về làm linh hoạt trước khi nghỉ hẳn.
Chạy thử song song trước khi nộp đơn
Cách giảm rủi ro hiệu quả nhất là làm thử việc tự do trong lúc vẫn còn lương. Ba tháng chạy thử cho bạn dữ liệu thật thay vì phỏng đoán.
- Chọn một việc tự do cụ thể và đặt mục tiêu nhỏ: ví dụ nhận đủ ba khách trả tiền trong ba tháng, hoặc bán hết mười mẻ bánh đặt trước.
- Khoanh hai khung giờ cố định mỗi tuần cho việc này, ví dụ tối thứ Ba và sáng Chủ nhật, và thoả thuận với chồng người trông con trong các khung đó.
- Ghi lại mọi khoản thu, khoản chi và số giờ bỏ ra. Cuối mỗi tháng chia thu nhập ròng cho số giờ để biết một giờ làm tự do của bạn thật sự đáng bao nhiêu.
- Ghi lại cả cảm giác: tuần nào thấy hứng thú, tuần nào thấy kiệt sức, việc gì ngốn giờ hơn dự tính.
- Hết ba tháng, đặt các con số cạnh mức lương hiện tại và cạnh khoản chi cố định của gia đình. Quyết định lúc này dựa trên dữ liệu, không dựa trên mong muốn.
Trước khi làm thêm, đọc lại hợp đồng lao động và nội quy công ty xem có điều khoản cấm làm việc cho bên khác cùng lĩnh vực hay không. Nếu có, chọn việc thử không đụng tới khách hàng hay bí mật của công ty. Chỗ nào không rõ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bắt đầu.
Những điều hay bị đánh giá thấp
Các mẹ đã chuyển sang làm tại nhà thường kể lại mấy điều họ ước mình biết sớm hơn. Không điều nào là lý do để không làm, nhưng đều là thứ cần tính trước.
- Con nhỏ vẫn cần người trông. Ở nhà cùng con và làm việc cùng lúc thường chỉ được một nửa mỗi việc.
- Việc nhà tự nhiên dồn về người ở nhà, kể cả khi bạn làm đủ tám tiếng như trước.
- Thời gian không tính tiền nhiều hơn tưởng tượng: trả lời tin nhắn, báo giá, đi mua nguyên liệu, sửa theo ý khách.
- Thu nhập không đều khiến chi tiêu trong nhà phải sắp lại, không chỉ là giảm bớt.
- Mất đi những cuộc trò chuyện vặt ở chỗ làm, thứ nhiều người không nhận ra là mình cần cho tới khi thiếu nó.
- Người quen có thể hỏi han kiểu "ở nhà sướng nhỉ". Chuẩn bị sẵn một câu trả lời bình thản giúp bạn đỡ chạnh lòng.
- Các khoản bảo hiểm, nghỉ phép có lương, ngày lễ được trả tiền không còn nữa.
Viết danh sách này ra, đánh dấu những điều bạn đã có cách xử lý và những điều còn bỏ ngỏ. Phần bỏ ngỏ là việc cần làm trong lúc chạy thử.
Nói chuyện với gia đình và chuẩn bị khoản đệm
Quyết định nghỉ việc ảnh hưởng tới cả nhà, nên cuộc nói chuyện với chồng nên diễn ra khi bạn đã có số liệu từ đợt chạy thử, chứ không phải lúc vừa mệt mỏi sau một ngày làm việc căng thẳng. Mang theo ba thứ: thu nhập dự kiến thấp nhất, khoản chi cố định của gia đình, và kế hoạch trông con trong giờ làm. Câu hỏi chung nên là "nhà mình xoay thế nào" thay vì "anh có đồng ý không".
Khoản đệm là số tiền đủ để gia đình sống qua vài tháng mà không cần thu nhập tự do. Ví dụ giả định: nếu chi cố định của nhà là mười lăm triệu mỗi tháng và lương chồng đủ trả mười triệu, khoảng hụt là năm triệu. Sáu tháng hụt như vậy cần một khoản đệm khoảng ba mươi triệu, chưa tính chuyện bất ngờ. Con số của nhà bạn sẽ khác; điều quan trọng là tính ra trước khi nghỉ.
Cũng nên bàn luôn về tiền riêng của bạn. Người mẹ ở nhà làm tự do vẫn cần một khoản do mình quản, để không phải xin từng khoản nhỏ và để giữ cảm giác mình đang góp vào nhà. Chuyện chia tiền cụ thể giữa hai vợ chồng có bài riêng ở danh mục tài chính gia đình của trang.
Khi nào nên điều chỉnh hoặc quay lại
Làm tự do tại nhà không phải lời hứa phải giữ bằng mọi giá. Có những dấu hiệu cho thấy bạn nên dừng lại xem xét: khoản đệm đã cạn mà thu nhập vẫn chưa đủ phần hụt, bạn thường xuyên làm đêm và thiếu ngủ kéo dài, quan hệ vợ chồng căng thẳng vì chuyện tiền hoặc việc nhà, hoặc bạn thấy mình mất dần hứng thú với chính công việc từng muốn làm.
Điều chỉnh không nhất thiết là quay lại công ty. Có thể là thu hẹp việc kinh doanh về một hai sản phẩm bán chạy, chuyển từ kinh doanh sang nhận việc theo nghề cũ cho đều tiền hơn, thuê người trông con thêm vài buổi, hoặc nhận một việc bán thời gian bên ngoài. Cũng có thể là quay lại đi làm công ty khi con lớn hơn, và mang theo những kỹ năng bạn học được trong thời gian tự làm.
Không có lựa chọn nào trong số này là thất bại. Đi làm công ty hay ở nhà làm tự do đều là cách sắp xếp cuộc sống trong một giai đoạn, không phải thước đo người mẹ giỏi hay kém. Nếu cảm giác mệt mỏi, buồn bã kéo dài nhiều tuần, khó ngủ hoặc mất hứng với mọi thứ, bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, vì đó không chỉ là chuyện công việc.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì làm việc tại nhà dễ hơn?
Không có mốc chung, nhưng nhiều mẹ thấy dễ thở hơn khi con đã đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo cả ngày, vì khi đó có một khoảng liền mạch để làm việc. Với con nhỏ hơn, gần như luôn cần một người trông trong giờ làm, dù là ông bà hay người giúp.
Có nên xin nghỉ không lương thay vì nghỉ hẳn để thử làm tự do?
Nếu công ty chấp nhận, nghỉ không lương một thời gian cho bạn cơ hội thử mà vẫn còn đường quay lại. Cần thoả thuận bằng văn bản về thời hạn, vị trí khi trở lại và chuyện bảo hiểm trong thời gian nghỉ, vì trong thời gian đó công ty thường không đóng bảo hiểm cho bạn.
Làm tự do tại nhà có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ việc bạn làm và quy mô. Nhận việc theo nghề như dịch thuật, kế toán thường được coi là thu nhập cá nhân; buôn bán hàng hoá thường xuyên thì có thể cần đăng ký hộ kinh doanh. Danh mục này có bài riêng về đăng ký hộ kinh doanh, và bạn nên hỏi cơ quan thuế nơi cư trú.
Nghỉ việc rồi có nhận được trợ cấp thất nghiệp không?
Điều đó phụ thuộc vào cách chấm dứt hợp đồng, thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp và việc bạn đăng ký trong thời hạn quy định. Nếu bạn đã có việc tự do tạo thu nhập ổn định, điều kiện hưởng có thể khác. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm nơi cư trú trước khi nghỉ để biết rõ.
Chồng không ủng hộ thì nên làm thế nào?
Thường người phản đối lo về tiền và về việc nhà dồn thêm. Hãy mang số liệu từ đợt chạy thử, kế hoạch trông con và khoản đệm ra bàn. Nếu vẫn chưa thống nhất, có thể chạy thử thêm một thời gian thay vì quyết ngay, hoặc cùng tìm một phương án trung gian như làm linh hoạt.
Làm tự do tại nhà có ảnh hưởng tới việc quay lại công ty sau này không?
Khoảng thời gian tự làm có thể là điểm cộng nếu bạn ghi lại được việc mình đã làm, khách mình đã phục vụ, kỹ năng mình đã học. Giữ liên lạc với đồng nghiệp cũ và tiếp tục cập nhật nghề giúp đường quay lại dễ hơn nhiều.